Σε ένα από τα τραγικά τιμήματα που πλήρωσε η Ελλάδα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στις δυνάμεις του Άξονα συγκαταλέγεται και «η σφαγή της Δράμας» όπως καταγράφηκε από την ελληνική Ιστορία.
Η περιοχής της Δράμας τελούσε υπό βουλγαρικό έλεγχο, αφού μετά την γερμανική εισβολή στην χώρα και τον χωρισμό της χώρας από τους Γερμανούς σε ζώνες κατοχής, στην Βουλγαρία είχε παραχωρηθεί ο έλεγχος μιας ευρείας περιοχής που αποτελούσε άλλωστε από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο διακαή πόθο και στόχο της για την έξοδό της στο Αιγαίο. Η περιοχή που ήλεγχε ήταν η Ανατολική Μακεδονία και μέρος της Θράκης.
Πριν από την σφαγή, είχε προηγηθεί η εξέγερση των κατοίκων εναντίον της βουλγαρικής κατοχής και τον εκβουλγαρισμό της περιοχής που οι σύμμαχοιαυτοί του Χίτλερ επεδίωκαν. Είναι χαρακτηριστική των προθέσεων αυτών της Βουλγαρίας η επιστολή προς το Βουλγαρικό υπουργείο των Εξωτερικών που είχε στείλει ο επί γερμανικής Κατοχής της Ελλάδας, Βούλγαρος Νομάρχης Δράμας, ήδη, πριν την ελληνική εξέγερση, απαιτώντας να εκδιωχθεί το ελληνικό στοιχείο από την περιοχή και συγχρόνως να αρχίσει ο εκβουλγαρισμός της. Άλλωστε είχε επιβληθεί στον πληθυσμό η χρήση της βουλγαρικής γλώσσας, με αποκορύφωμα τον εξαναγκασμό των Ελλήνων να βάλλουν βουλγαρικές καταλήξεις στα επίθετά τους. Π.χ. το Παυλίδης να γίνει Παυλώφ.
Η εξέγερση των Ελλήνων κατοίκων της Δράμας σημειώθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου του 1941 και κράτησε πέντε μέρες και έχει καταχωρηθεί ως η πρώτη εξέγερση στον ευρωπαϊκό χώρο εναντίον της Γερμανίας και των συμμάχων της.
Δυστυχώς η εξέγερση κατεστάλη με αποτέλεσμα, στη συνέχεια, να σημειωθούν αντίποινα τα οποία είχαν αναλάβει οι βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής με μαζικούς σφαγιασμούς στην Δράμα αλλά και στις γύρω περιοχές, αφού θύματα της βουλγαρικής θηριωδίας υπήρξαν Έλληνες στο Δοξάτο, στην Αδριανή, την Προσοτσάνη και σε δεκάδες άλλους οικισμούς. Μάλιστα οι μαζικές σφαγές των Βουλγάρων, ως αντίποινα για την εξέγερση, περιέλαβαν και περιοχές της Μακεδονίας που δεν είχαν ανάμιξη στην εξέγερση. Δύο πόλεις που πλήρωσαν τίμημα ήταν οι Σέρρες και η Καβάλα.
Μία μέρα μετά την ελληνική εξέγερση οι βουλγαρικές δυνάμεις ανασυγκροτήθηκαν, αντεπετέθηκαν και άρχισαν αν καταστέλκουν την εξέγερση καθώς οι ελληνικές αντάρτικες ομάδες που είχαν λάβει ένοπλη δράση ήταν ασυντόνιστες και με ελλιπή προφανώς εξοπλισμό.
Τις σφαγές της Δράμας έχει περιγράψει σε ένα ιστορικό επετειακό σημείωμα η έγκυρη τοπική εφημερίδα Πρωϊνός Τύπος
«Οι περισσότεροι από εκείνους που πήραν μέρος στην εξέγερση, την πρώτη αντιστασιακή ενέργεια στη σκλαβωμένη Ελλάδα, ήταν απλοί άνθρωποι από τη Δράμα και τα χωριά της φορτωμένοι με οδυνηρές μνήμες από τις δύο προηγούμενες βουλγαρικές κατοχές του 1912-13 και του 1916-18, άνθρωποι που δεν άντεχαν να βλέπουν τους ίδιους αδίστακτους κατακτητές να σφετερίζονται για τρίτη φορά μέσα σε μισό αιώνα τη γη και τις περιουσίες τους.
Το βράδυ της Κυριακής 28 Σεπτεμβρίου 1941 σε είκοσι δύο συνολικά οικισμούς σημειώθηκαν εξεγέρσεις, κατά τις οποίες σκοτώθηκαν σαρανταεφτά Βούλγαροι και βουλγαρίζοντες. Άνεμος ελευθερίας έπνευσε προς στιγμήν στα χωριά του δραμινούκάμπου, όπου χτύπησαν οι καμπάνες και υψώθηκαν ελληνικές και ερυθρές επαναστατικές σημαίες και το όραμα της ελευθερίας μέθυσε τις καρδιές. Ωστόσο το θαύμα της κατάλυσης της βουλγαρικής κυριαρχίας δεν θα κρατούσε πάνω από μία νύχτα. Από τα ξημερώματα οι εξεγερθέντες άρχισαν να εγκαταλείπουν τις κατοικημένες περιοχές. Πολλοί κάτοικοι πήγαν μαζί τους είτε από ενθουσιασμό είτε από φόβο για επικείμενα αντίποινα. Και πραγματικά «ο Άδης ηκολούθει». Στη Δράμα από τα ξημερώματα της Δευτέρας 29 Σεπτεμβρίου 1941 άρχισαν μαζικές συλλήψεις. Για τους Βουλγάρους όλοι ήταν ένοχοι. Οι καπνεργάτες που πήγαιναν στα καπνομάγαζα, οι μεροκαματιάρηδες που ξεκινούσαν για τις δουλειές τους, οι καταστηματάρχες που άνοιγαν τα μαγαζιά τους, οι χωρικοί που κατέβαιναν για το παζάρι (γινόταν τότε κάθε Δευτέρα), οι κάτοικοι που ήταν κλεισμένοι στα σπίτια τους. Γέμισαν τα στρατόπεδα και οι αστυνομικοί σταθμοί από ανύποπτους πολίτες, που δεν είχαν καμία απολύτως ανάμειξη στα γεγονότα. Την ίδια μέρα άρχισαν αθρόες ομαδικές εκτελέσεις. Πολύ αίμα χύθηκε στην περιοχή του Ινστιτούτου Καπνού, στους πρόποδες του Κορυλόβου, πίσω από το Γυμνάσιο Αρρένων, πίσω από το Πάρκο των Κομνηνών, στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου και τα νεκροταφεία της Στενημάχου. Σύμφωνα με τις πρόσφατες έρευνες ο συνολικός αριθμός των θυμάτων μόνο μέσα στην πόλη της Δράμας ήταν τουλάχιστον πεντακόσιες εξήντα δύο (562) ψυχές.
Για τη θυσία αυτή η Δράμα χαρακτηρίστηκε ως «μαρτυρική πόλη» με το Π.Δ. 398 (Φ.Ε.Κ. 277/Α΄ /16.12.1998). Ασφαλώς η αποκρουστικότητα ενός εγκλήματος δεν κρίνεται μόνο από τον απόλυτο αριθμό των θυμάτων αλλά και από την αγριότητα και το μίσος εκείνων που το διέπραξαν. Τα βουλγαρικά αντίποινα ήταν ψυχρά και μελετημένα και αποσκοπούσαν όχι μόνο στο να καταπνίξουν την εξέγερση αλλά, κυρίως, στο να καταρρακώσουν το ηθικό των Ελλήνων και να αλλοιώσουν την πληθυσμιακή σύνθεση της Ανατολικής Μακεδονίας εξοντώνοντας ή απομακρύνοντας από τα έδαφη της το ελληνικό στοιχείο και ιδίως το προσφυγικό. Η βουλγαρική μανία επεκτάθηκε πολύ πιο πέρα από τον χώρο εκδήλωσης των εξεγέρσεων. Συνολικά εκατόνδύο χωριά και πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας δοκιμάστηκαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Σημειώθηκαν αεροπορικοί βομβαρδισμοί σε κατοικημένους τόπους με θύματα γυναικόπαιδα και αμάχους. Πραγματοποιήθηκαν ομαδικές και μεμονωμένες εκτελέσεις αθώων ανθρώπων. Πυρπολήθηκαν ολόκληροι οικισμοί. Λεηλατήθηκαν περιουσίες. Βασανίστηκαν εκατοντάδες άντρες και βιάστηκαν πολλές ανυπεράσπιστες γυναίκες. Σε όλη την έκταση του σημερινού Δήμου Δράμας ο αριθμός των θυμάτων ήταν ο εξής:
-Στη Δ.Κ. Χωριστής, η οποία με το Π.Δ.140 (ΦΕΚ 197/Α’/05.08.2005) χαρακτηρίστηκε ως μαρτυρικό χωριό, εκατόν σαράντα εφτά άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στη ματωμένη «Γκιόλα» και αλλού. Οι νεκροί αυτοί ήρθαν να προστεθούν στις εξακόσιες είκοσι τρείς απώλειες που είχε η Χωριστή κατά τη δεύτερη βουλγαρική κατοχή (1916-1918).
