Στις 15 Ιουλίου του 1974 με εντολή του στρατιωτικού καθεστώτος των Αθηνών, υπό τον Ιωαννίδη, ο οποίος είχε ήδη ανατρέψει το καθεστώς του Παπαδόπουλου, εκδηλώθηκε πραξικόπημα στην Κύπρο που είχε ως στόχο την ανατροπή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου –ακόμη και την δολοφονία του.
Άλλωστε τον Οκτώβριο του 1973 , πριν δηλαδή το σε βάρος του πραξικόπημα είχε προηγηθεί δολοφονική απόπειρα κατά του Μακαρίου.
Δήθεν «πατριωτικός στόχος» του πραξικοπήματος ήταν η υποτιθέμενη ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, καθώς θεωρείτο ο Μακάριος εμπόδιο για την ένωση αυτή!
Πρόθυμες δυνάμεις για την ανατροπή του Μακαρίου οι οποίες ενεπλάκησαν στο πραξικόπημα ήταν η Εθνική Φρουρά, η Ελληνική Δύναμη Κύπρου, η γνωστή ΕΛΔΥΚ η οποία είχε ενισχυθεί και με χουντικά στοιχεία και η ΕΟΚΑ Β΄ που είχε επανασυσταθεί από τον Γρίβα κατά το πρότυπο της πρώτης οργάνωσής του, που με το ψευδώνυμο Διγενής είχε ηγηθεί της ΕΟΚΑ στον απελευθερωτικό αγώνα των Κυπρίων εναντίον των Άγγλων. Μάλιστα, λίγες μέρες πριν από το σε βάρος του πραξικόπημα ο Μακάριος είχε συγκεκριμένες πληροφορίες για τον ρόλο που με εντολή της χούντας των Αθηνών επρόκειτο να παίξει η Εθνική Φρουρά. Και για τους λόγους αυτούς είχε ζητήσει να φύγουν οι Έλληνες αξιωματικοί της Φρουράς διότι ευλόγως υποπτευόταν, με αφορμή τις πληροφορίες που του είχαν περιέλθει ότι οι αξιωματικοί αυτοί ελέγχονταν από την στρατιωτική χούντα των Αθηνών, η οποία διάκειτο δυσμενώς απέναντί του και θα έκανε οτιδήποτε για να τον εξουδετερώσει. Όπως και συνέβη.
Παρά την εκδήλωση του πραξικοπήματος και την προσπάθεια των πραξικοπηματιών να συλλάβουν τον Μακάριο, αυτός είχε κατορθώσει να διαφύγει. Πρώτος σταθμός διαφυγής ήταν η Πάφος μέσω του όρους Τρόοδος. Από την Πάφο και έναν τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό είχε απευθύνει μήνυμα προς τον Κυπριακό λαό προκειμένου να διαψεύσει τις διακινούμενες σκοπίμως πληροφορίες περί θανάτου του, τις οποίες συνεχώς αναμετέδιδε το ελεγχόμενο από τους πραξικοπηματίες ΡΙΚ. Στο διάγγελμα αυτό έλεγε ο Μακάριος τα εξής:
«Ελληνικέ κυπριακέ λαέ,
Γνώριμη είναι η φωνή που ακούεις. Γνωρίζεις ποίος σου ομιλεί. Είμαι ο Μακάριος. Είμαι εκείνος τον οποίον συ εξέλεξες διά να είναι ηγέτης σου. Δεν είμαι νεκρός, όπως η χούντα των Αθηνών και οι εδώ εκπρόσωποί της θα ήθελαν. Είμαι ζωντανός. Και είμαι μαζί σου, συναγωνιστής και σημαιοφόρος εις τον κοινόν αγώνα…».
Βεβαίως για τεχνικούς λόγους το μήνυμα δεν ακουγόταν ευκρινώς, όμως ραδιοφωνικοί σταθμοί του Ισραήλ που είχαν ισχυρούς δέκτες είχαν κατορθώσει να λάβουν το μήνυμα του Αρχιεπισκόπου οπότε άρχισαν να το αναμεταδίδουν. Και έτσι πληροφορήθηκε η Αθήνα αλλά και η λοιπή Ευρώπη ότι ο Μακάριος, παρά το σε βάρος του πραξικόπημα ήταν ζωντανός.
Μετά το διάγγελμα ο Μακάριος μετέβη από την Πάφο στην Μάλτα και από εκεί στο Λονδίνο. Ο τελικός προορισμός του ήταν η Νέα Υόρκη προκειμένου να καταγγείλει στο Συμβούλιο Ασφαλείας την ευθύνη της ελληνικής χούντας για το πραξικόπημα αλλά και για το ότι το πραξικόπημα αυτό εναντίον του υπήρξε η δικαιολογία για την εν συνεχεία –πέντε μέρες μετά- εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο.
Εν τω μεταξύ ως πρόεδρος της Κύπρου στην θέση του Μακάριου είχε τοποθετηθεί ο Νίκος Σαμψών, ο οποίος βεβαίως έμεινε στην θέση του Προέδρου για οκτώ μόνο μέρες καθώς παραιτήθηκε διαβλέποντας την εξέλιξη των γεγονότων σε Κύπρο αλλά και Ελλάδα, όπου σημειώθηκε πολιτειακή μεταβολή με την κατάρρευση της χούντας και την έλευση του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι. Πράγματι, μία από τις εξελίξεις ήταν η δεύτερη εισβολή στην Κύπρο με την ονομασία Αττίλας 2 που έλαβε χώρα τον Αύγουστο και που είχε ως συνέπεια:
(α) την κατάληψη δια των όπλων του βορείου τμήματος της Κύπρου από του Τούρκους
Βεβαίως το Συμβούλιο Ασφαλείας, μετά τις σαφείς καταγγελίες και του Μακάριου εξέδωσε το γνωστό 353 ψήφισμα το οποίο πέραν της κατάπαυσης των εχθροπραξιών απαιτούσε και την αποχώρηση των τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων από την Κύπρο. Το ψήφισμα αυτό ο τότε Τούρκος πρωθυπουργός ο επονομαζόμενος και πρωθυπουργός της εισβολής Μπουλέντ Ετζεβίτ όχι απλώς το έγραψε στα παλαιότερα των υποδημάτων του αλλά τον Αύγουστο του ιδίου έτους σημειώθηκε η δεύτερη τουρκική εισβολή, σε μία προσπάθεια να επεκταθεί η εδαφική κατάληψη και να δημιουργηθούν τετελεσμένα, από τα οποία, πενήντα χρόνια μετά δεν μπορεί να απεγκλωβιστεί η Κύπρος και να επανέλθει το status quo στην πρό της τουρκικής εισβολής κατάσταση…
(β) την απόφαση Καραμανλή να εγκαταλείψει, προσωρινά τουλάχιστον, η Ελλάδα, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την απάθεια των δυτικών δυνάμεων στην εισβολή, το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ.
Στην σχετική κυβερνητική ανακοίνωση για την αποχώρηση αναφέρονταν τα εξής: «Ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής έδωσε εντολή όπως αι ελληνικαί Ένοπλοι Δυνάμεις αποσυρθούν από την Συμμαχία του ΝΑΤΟ… Το ΝΑΤΟ αποδείχτηκε ανίκανο να παρεμποδίσει την Τουρκία από την εξαπόλυση επίθεσης κατά της Κύπρου…Το ΝΑΤΟ δεν έχει επομένως λόγο υπάρξεως και δεν μπορεί να εκπληρώνει τον λόγο για τον οποίον συνεστήθη, αφού δεν μπορεί να αποτρέψει τον πόλεμο μεταξύ δύο μελών του… Η Ελλάς θα παραμείνει μέλος της Συμμαχίας μόνον ως προς το πολιτικό σκέλος αυτής…».
Πάντως όσον αφορά ειδικότερα στην αναφορά Καραμανλή περί αδυναμίας του ΝΑΤΟ να αποτρέψει τον πόλεμο μεταξύ δύο μελών του, θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο Καραμανλής μήνες μετά είχε εκμυστηρευθεί σε συνεργάτες του ότι όταν πληροφορήθηκε την νέα τουρκική επίθεση στην Κύπρο που είχε την ονομασία Αττίλας 2 η πρώτη του αντίδραση ήταν να αντιδράσει στην Κύπρο στρατιωτικά. Όμως τον απέτρεψαν οι αρχηγοί των Επιτελείων για διαφόρους στρατιωτικούς λόγους (ΣΣ που ενδεχομένως να είχαν να κάνουν με την κατάσταση στην οποίαν είχαν αφήσει οι πραξικοπηματίες Απριλιανοί τις Ένοπλες Δυνάμεις). Γι΄’ αυτό και ο Καραμανλής αποφάσισε ως αντίδραση την απόσυρση της χώρας από το στρατιωτικό σκέλος της Ατλαντικής Συμμαχίας.
