Ένα παγκόσμιο «γκρίζο» τοπίο γύρω από τις τράπεζες σπέρματος και τη δωρεά γενετικού υλικού αποκαλύπτει μεγάλη δημοσιογραφική έρευνα, φέρνοντας στην επιφάνεια σοβαρά ιατρικά, κοινωνικά και ηθικά ερωτήματα.
Όλο και περισσότεροι άνδρες γίνονται δότες σπέρματος, σε μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων, όπου ένας μόνο δότης μπορεί να αποκτήσει… εκατοντάδες παιδιά σε πολλές χώρες του κόσμου.
Ο Δανός δότης με τη γενετική μετάλλαξη
Αφετηρία της συζήτησης έγινε έρευνα του BBC για έναν Δανό δότη σπέρματος, στο DNA του οποίου εντοπίστηκε γενετική μετάλλαξη που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου σε ορισμένα από τα παιδιά του.
Το σπέρμα του στάλθηκε σε 14 χώρες – μεταξύ αυτών και η Ελλάδα – και χρησιμοποιήθηκε για τη γέννηση τουλάχιστον 197 παιδιών, αποκαλύπτοντας στην πράξη την τεράστια κλίμακα της συγκεκριμένης «αγοράς».
Εκτιμάται ότι μόνο στην Ευρώπη η βιομηχανία δωρεάς σπέρματος θα ξεπεράσει τα 2 δισ. δολάρια έως το 2033, με τη Δανία να έχει εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς σπέρματος διεθνώς.
Ελάχιστοι κατάλληλοι δότες – τεράστια ζήτηση
Παρά τη μεγάλη ζήτηση, λιγότεροι από 5 στους 100 άνδρες που εκδηλώνουν ενδιαφέρον πληρούν τα αυστηρά κριτήρια για να γίνουν δότες.
Η επιλογή περιλαμβάνει:
- έλεγχο για επαρκή αριθμό σπερματοζωαρίων
- αξιολόγηση κινητικότητας και μορφολογίας
- δοκιμή αντοχής του σπέρματος στην κατάψυξη
- εξετάσεις για λοιμώξεις (π.χ. HIV, γονόρροια)
- γενετικό έλεγχο για σοβαρές κληρονομικές ασθένειες (κυστική ίνωση, SMA, δρεπανοκυτταρική αναιμία κ.ά.).
Ακόμη και άνδρες με αποδεδειγμένη γονιμότητα μπορεί να απορριφθούν. Το αποτέλεσμα είναι μια πολύ μικρή δεξαμενή δοτών, με χώρες όπως η Βρετανία να εισάγουν περίπου το μισό σπέρμα που χρησιμοποιούν.
Την ίδια ώρα, η φύση επιτρέπει σ’ έναν και μόνο δότη –που δίνει δείγμα μία ή δύο φορές την εβδομάδα επί μήνες– να αποκτήσει δεκάδες ή και εκατοντάδες βιολογικά παιδιά, αφού κάθε εκσπερμάτιση περιέχει εκατομμύρια σπερματοζωάρια.
Το «σπέρμα των Βίκινγκ» και η αγορά τύπου… dating app
Η Δανία έχει εξελιχθεί σε «υπερδύναμη» του χώρου, με τράπεζες σπέρματος όπως η Cryos International να εξάγουν σε δεκάδες χώρες. Ένα φιαλίδιο 0,5 ml μπορεί να κοστίζει από περίπου 100 έως και πάνω από 1.000 ευρώ.
Η εικόνα του «δανέζικου δότη» – ψηλός, ξανθός, με «καλά» γενετικά χαρακτηριστικά – έχει συμβάλει στη δημιουργία του μύθου των «μωρών των Βίκινγκ». Σύμφωνα με στελέχη της αγοράς, η πλειονότητα των ληπτών είναι πλέον ανύπαντρες, μορφωμένες γυναίκες γύρω στα 30, που επιλέγουν συνειδητά τη μητρότητα μέσω δωρεάς σπέρματος.
Σε πολλές πλατφόρμες, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να δουν φωτογραφίες, να ακούσουν τη φωνή του δότη και να πληροφορηθούν στοιχεία όπως επάγγελμα, ύψος, βάρος, ενδιαφέροντα. Ειδικοί παρομοιάζουν τη διαδικασία με τις εφαρμογές γνωριμιών, όπου οι γονείς ουσιαστικά κάνουν «swipe» σε προφίλ δοτών, με κάποιους να γίνονται πολύ πιο δημοφιλείς από άλλους.
Όρια ανά χώρα – κανένα όριο συνολικά
Κάθε χώρα θέτει δικά της όρια χρήσης ανά δότη (π.χ. συγκεκριμένος αριθμός παιδιών ή οικογενειών), για να μειωθεί ο κίνδυνος να συναντηθούν στο μέλλον ετεροθαλή αδέλφια που αγνοούν τη συγγένεια.
Ωστόσο, δεν υπάρχει μηχανισμός που να ελέγχει τη συνολική χρήση του ίδιου δότη σε πολλές χώρες ταυτόχρονα. Έτσι, όσο τηρείται το όριο σε εθνικό επίπεδο, το ίδιο γενετικό υλικό μπορεί να «ταξιδεύει» σε διαφορετικές ηπείρους, αυξάνοντας θεαματικά τον αριθμό των παιδιών που προκύπτουν από έναν μόνο άνδρα.
Οργανώσεις και επιστήμονες επισημαίνουν ότι πολλοί δότες και λήπτες δεν γνωρίζουν καν αυτή την πραγματικότητα.
Εκκλήσεις για αυστηρότερους κανόνες – φόβοι για «Άγρια Δύση»
Μετά τις αποκαλύψεις για τον Δανό δότη με τη γενετική μετάλλαξη, βελγικές αρχές ζήτησαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη δημιουργία ενιαίου ευρωπαϊκού μητρώου δοτών σπέρματος, ώστε να υπάρχει παρακολούθηση της διακίνησης σε διασυνοριακό επίπεδο.
Κυβερνητικοί παράγοντες σε Βρυξέλλες έκαναν λόγο για «Άγρια Δύση» στη βιομηχανία γονιμότητας, τονίζοντας ότι η αρχική αποστολή –να βοηθηθούν ζευγάρια και άτομα να αποκτήσουν οικογένεια– έχει μετατραπεί σε μια ισχυρή εμπορική δραστηριότητα.
Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας προτείνει όριο έως 50 οικογενειών ανά δότη σε επίπεδο ΕΕ, κάτι που πρακτικά μπορεί να σημαίνει και πάνω από 100 παιδιά, αν κάθε οικογένεια αποκτήσει δεύτερο ή τρίτο παιδί με το ίδιο γενετικό υλικό.
Την ίδια στιγμή, παράγοντες της αγοράς προειδοποιούν ότι υπερβολικοί περιορισμοί μπορεί να σπρώξουν ζευγάρια και μελλοντικούς γονείς στην «ιδιωτική», ανεξέλεγκτη αγορά, εκτός επίσημων δομών και κανόνων ασφαλείας.
Παιδιά με εκατοντάδες ετεροθαλή αδέλφια – ένα «ηθικό ναρκοπέδιο»
Οι συνέπειες αγγίζουν και τα ίδια τα παιδιά που γεννιούνται από δωρεά σπέρματος. Όλο και περισσότερα, χάρη στα DNA τεστ και τα social media, ανακαλύπτουν όχι μόνο ότι προήλθαν από δότη, αλλά και ότι έχουν δεκάδες ή και εκατοντάδες ετεροθαλή αδέλφια ανά τον κόσμο.
Οι αντιδράσεις διαφέρουν – από αποδοχή μέχρι έντονο ψυχολογικό σοκ. Αντίστοιχα, πολλοί δότες δηλώνουν ότι ουδέποτε φαντάστηκαν την πραγματική κλίμακα στη χρήση του σπέρματός τους.
Στη Βρετανία, η ανωνυμία των δοτών έχει αρθεί και τα παιδιά έχουν δικαίωμα, με συγκεκριμένη διαδικασία, να μάθουν την ταυτότητα του βιολογικού πατέρα τους. Αλλού, όμως, η ανωνυμία εξακολουθεί να προστατεύεται, δημιουργώντας ένα μωσαϊκό κανόνων χωρίς ενιαία γραμμή.
Καθηγητές ιατρικής δεοντολογίας προειδοποιούν ότι πρόκειται για ένα «τεράστιο ηθικό ναρκοπέδιο»:
σε αυτό συμπλέκονται ζητήματα ταυτότητας, ιδιωτικότητας, συναίνεσης, δικαιωμάτων των παιδιών αλλά και του ίδιου του δότη, ενώ η ιδέα ενός παγκόσμιου μητρώου δοτών γεννά από μόνη της νέα νομικά και ηθικά διλήμματα.
Το μόνο βέβαιο είναι ότι η βιομηχανία της δωρεάς σπέρματος έχει ξεφύγει εδώ και καιρό από τα στενά όρια της ιατρικής πράξης και βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας μεγάλης συζήτησης για το πώς ορίζεται –και προστατεύεται– η οικογένεια στον 21ο αιώνα.
