Η ένταση στη Μέση Ανατολή αλλάζει με ταχύτητα τον παγκόσμιο εμπορικό χάρτη. Τα Στενά του Ορμούζ, ένας από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους για το πετρέλαιο και τα εμπορεύματα, έχουν μετατραπεί σε ζώνη αυξημένου κινδύνου, αναγκάζοντας κυβερνήσεις και επιχειρήσεις του Κόλπου να αναζητήσουν εναλλακτικές λύσεις.
Η απάντηση, σε μεγάλο βαθμό, έρχεται από την ξηρά. Οι δρόμοι, οι σιδηρόδρομοι και τα λιμάνια της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Ομάν αξιοποιούνται πλέον ως κρίσιμοι εμπορικοί διάδρομοι, θυμίζοντας μια σύγχρονη εκδοχή των παλιών καραβανιών της αραβικής ερήμου.
Γιατί το Ορμούζ δεν έχει εύκολη εναλλακτική
Σε αντίθεση με την κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα, όπου τα πλοία μπορούσαν να κάνουν τον γύρο της Αφρικής μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας, τα Στενά του Ορμούζ δεν προσφέρουν αντίστοιχη θαλάσσια παράκαμψη.
Τα φορτία που κατευθύνονται προς τις οικονομίες του Κόλπου πρέπει αναγκαστικά να περάσουν από αυτό το στενό πέρασμα. Έτσι, οι εταιρείες μεταφορών και οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να δημιουργήσουν έκτακτες χερσαίες διαδρομές, ώστε να κρατήσουν ζωντανές τις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η επιχείρηση της Maaden με χιλιάδες φορτηγά
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σαουδαραβική κρατική μεταλλευτική εταιρεία Maaden. Μετά την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας, Μπομπ Γουίλτ, κινητοποίησε στελέχη στα λιμάνια της Ερυθράς Θάλασσας.
Μέσα σε δύο εβδομάδες οργανώθηκε ένα δίκτυο οδικών και σιδηροδρομικών μεταφορών, ώστε φορτία λιπασμάτων να μεταφέρονται από τον Κόλπο προς την Ερυθρά Θάλασσα και να συνεχιστούν οι εξαγωγές.
Η επιχείρηση βασίστηκε σε χιλιάδες φορτηγά που κινούνται σχεδόν αδιάκοπα, με δύο οδηγούς το καθένα. Σύμφωνα με τον Γουίλτ, τα 600 φορτηγά έγιναν 1.600, στη συνέχεια 2.000 και πλέον φτάνουν τα 3.500.
Ο ίδιος εκτιμά ότι η Maaden θα καλύψει τις καθυστερήσεις στις εξαγωγές της έως τα τέλη Μαΐου, περιορίζοντας έτσι τον κίνδυνο ελλείψεων σε λιπάσματα, οι οποίες θα μπορούσαν να επηρεάσουν την παγκόσμια προσφορά τροφίμων.
Νέος χάρτης εφοδιαστικής αλυσίδας
Οι χερσαίες διαδρομές δεν αποτελούν μεμονωμένη λύση, αλλά μέρος ενός ευρύτερου ανασχεδιασμού της εφοδιαστικής αλυσίδας στην περιοχή.
Μεγάλες ναυτιλιακές εταιρείες, όπως η MSC και η Maersk, αξιοποιούν φορτηγά για τη μεταφορά εμπορευμάτων σε όλη την Αραβική Χερσόνησο. Παράλληλα, εταιρείες λιανικής αναζητούν εναλλακτικές διαδρομές για να διατηρήσουν την τροφοδοσία τους.
Η αλυσίδα σούπερ μάρκετ Spinneys, για παράδειγμα, μετέφερε βρετανικά προϊόντα με φορτηγά σε ένα ταξίδι 16 ημερών από το Κεντ, μέσω Δυτικής Ευρώπης, Αιγύπτου και Σαουδικής Αραβίας, με τελικό προορισμό το Ντουμπάι.
Πετρέλαιο, φυσικό αέριο και εφεδρικές διαδρομές
Παρότι οι εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου έχουν δεχθεί ισχυρές πιέσεις, σημαντικές ποσότητες εξακολουθούν να φτάνουν στις διεθνείς αγορές μέσω εναλλακτικών διαδρομών.
Η Saudi Aramco αξιοποιεί σε μεγάλο βαθμό τον αγωγό Ανατολής-Δύσης προς το λιμάνι Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, από την πλευρά τους, διοχετεύουν μεγαλύτερες ποσότητες αργού πετρελαίου μέσω της Φουτζέιρα.
Και οι δύο χώρες εξετάζουν τρόπους για να αυξήσουν τη χωρητικότητα αυτών των ενεργειακών διαδρόμων, ενώ στο τραπέζι βρίσκονται και σχέδια για νέες σιδηροδρομικές γραμμές και επέκταση λιμενικών υποδομών.
Το Χορ Φακκάν μετατρέπεται σε λιμάνι-κλειδί
Στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το μικρότερο λιμάνι του Χορ Φακκάν έχει αποκτήσει απροσδόκητα κρίσιμο ρόλο.
Πλέον λειτουργεί ως πύλη εισόδου για εμπορευματοκιβώτια, τα οποία στη συνέχεια μεταφέρονται με φορτηγά σε αποθήκες, εργοστάσια και καταστήματα.
Η κίνηση στο λιμάνι έχει εκτιναχθεί. Από περίπου 2.000 εμπορευματοκιβώτια την εβδομάδα, έφτασε στις 50.000 μετά την έναρξη της κρίσης.
Η Σαουδική Αραβία δοκιμάζει την ανθεκτικότητά της
Για τη Maaden, η κρίση λειτουργεί και ως τεστ αντοχής. Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει να ενισχύσει την παραγωγή φωσφορικών αλάτων, χρυσού και αλουμινίου, με επενδύσεις ύψους 110 δισεκατομμυρίων δολαρίων την επόμενη δεκαετία.
Η εταιρεία παίζει σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια της χώρας να αναδειχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς φωσφορικών αλάτων διεθνώς.
Υπό κανονικές συνθήκες, το προϊόν εξορύσσεται, επεξεργάζεται και μεταφέρεται μέσω των Στενών του Ορμούζ. Η σημερινή κρίση, όμως, έδειξε την ανάγκη ύπαρξης σταθερής εναλλακτικής διαδρομής προς την Ερυθρά Θάλασσα.
Μεγαλύτερο κόστος και πιο σύνθετες διαδρομές
Η αναδρομολόγηση των φορτίων προσφέρει λύσεις, αλλά έχει υψηλό κόστος.
Οι χρόνοι μεταφοράς αυξάνονται, η κατανάλωση καυσίμων μεγαλώνει, τα ασφάλιστρα παραμένουν υψηλά και τα λιμάνια που δέχονται την επιπλέον κίνηση πιέζονται όλο και περισσότερο.
Σύμφωνα με ειδικούς του κλάδου, το ζήτημα δεν είναι απλώς να βρεθεί ένα εναλλακτικό λιμάνι. Το κρίσιμο είναι να λειτουργήσει ολόκληρος ο διάδρομος από την αρχή έως το τέλος: πλοία, μικρότερα τροφοδοτικά σκάφη, λιμάνια, αποθήκες, τελωνεία, φορτηγά και σιδηρόδρομοι.
Τα νέα μέτρα των ναυτιλιακών εταιρειών
Οι μεγάλες ναυτιλιακές εταιρείες έχουν αρχίσει να προσαρμόζουν τα δίκτυά τους.
Η Hapag-Lloyd έχει εισαγάγει αναθεωρημένα δίκτυα τροφοδοσίας, αποφεύγοντας απευθείας προσεγγίσεις στον Αραβικό Κόλπο. Η MSC δημιούργησε νέα υπηρεσία που συνδέει την Ευρώπη, την Ερυθρά Θάλασσα και τη Μέση Ανατολή, αξιοποιώντας λιμάνια όπως η Άκαμπα και η Τζέντα.
Από εκεί, μικρότερα πλοία τροφοδοσίας αναλαμβάνουν το τελευταίο σκέλος της μεταφοράς προς άλλα λιμάνια της περιοχής.
Η ασφάλεια παραμένει το μεγάλο ζητούμενο
Η σταθεροποίηση των Στενών του Ορμούζ με στρατιωτικά μέσα έχει περιορισμένα αποτελέσματα.
Η «Επιχείρηση Ελευθερία» της κυβέρνησης Τραμπ, που είχε ως στόχο τη συνοδεία πλοίων μέσα από την κρίσιμη θαλάσσια δίοδο, έχει παγώσει λόγω διπλωματικών προσπαθειών για συμφωνία με το Ιράν.
Ωστόσο, ακόμη και όταν υπάρχουν κινήσεις αποκλιμάκωσης, οι ναυτιλιακές εταιρείες πρέπει να υπολογίζουν κινδύνους όπως επιθέσεις με drones, παρενοχλήσεις πλοίων, ηλεκτρονικές παρεμβολές, θαλάσσιες νάρκες ή άλλες ασύμμετρες απειλές.
Περιορισμένος ρόλος των διεθνών οργανισμών
Παρότι τα Στενά του Ορμούζ δεν ελέγχονται αποκλειστικά από μία χώρα, η διεθνής κινητοποίηση παραμένει δύσκολη.
Οι πολυμερείς οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ, λειτουργούν κυρίως μέσα από διπλωματικές διαδικασίες και προσπάθειες συναίνεσης. Όταν οι μεγάλες δυνάμεις έχουν διαφορετικές προσεγγίσεις για την παρέμβαση, την κλιμάκωση ή τη στρατιωτική παρουσία, η συντονισμένη διεθνής δράση γίνεται εξαιρετικά περίπλοκη.
Η κρίση αλλάζει τον τρόπο σκέψης στο εμπόριο
Παρά το βάρος που προκαλεί στις επιχειρήσεις, η κρίση επιταχύνει μια βαθύτερη αλλαγή στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες.
Οι εταιρείες δεν μπορούν πλέον να βασίζονται σε μία μοναδική «καλύτερη» διαδρομή. Αντίθετα, χρειάζονται ευέλικτα, δικτυωμένα συστήματα, με εναλλακτικές επιλογές και δυνατότητα γρήγορης προσαρμογής.
Για τα κράτη του Κόλπου, αυτό σημαίνει ότι ο ανταγωνισμός δεν αφορά πια μόνο τα λιμάνια. Αφορά ολόκληρους εφοδιαστικούς διαδρόμους, όπου λιμάνια, σιδηρόδρομοι, οδικά δίκτυα και βιομηχανικές ζώνες λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα.
Οι επιπτώσεις θα διαρκέσουν
Ακόμη και αν υπάρξει συμφωνία που θα αποκαταστήσει την ασφαλή διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ, οι συνέπειες της κρίσης δεν θα εξαφανιστούν άμεσα.
Οι εβδομάδες αναστολής δρομολογίων, οι εκτροπές φορτίων και η πίεση στα εναλλακτικά δίκτυα έχουν δημιουργήσει καθυστερήσεις που μπορεί να χρειαστούν μήνες για να απορροφηθούν.
Η κρίση δείχνει ότι η ανθεκτικότητα δεν μπορεί πλέον να είναι συμπληρωματικό στοιχείο του παγκόσμιου εμπορίου. Πρέπει να ενσωματωθεί στον ίδιο τον σχεδιασμό του.
