Τις Πρέσπες επέλεξε ως πρώτο σταθμό της περιοδείας της στην Περιφερειακή Ενότητα Φλώρινας η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, παρουσιάζοντας το πρόγραμμα παρεμβάσεων που σχεδιάζεται και υλοποιείται για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής.
Οι παρεμβάσεις, συνολικού ύψους περίπου 2 εκατ. ευρώ από ευρωπαϊκούς και εθνικούς πόρους, επικεντρώνονται στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου και στον Άγιο Γερμανό. Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει αποκαταστάσεις μνημείων, έργα προσβασιμότητας και διαδρομών σύνδεσης, καθώς και την εξέταση ενός ολοκληρωμένου διαχειριστικού σχεδίου για τη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου.
Το πρόγραμμα του Υπουργείου Πολιτισμού στις Πρέσπες
Σε συνεργασία με την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, το Υπουργείο Πολιτισμού σχεδιάζει και εκτελεί σειρά έργων για σημαντικά μνημεία και στοιχεία της πολιτιστικής κληρονομιάς των Πρεσπών, συνδέοντας την προστασία τους με την ανάπτυξη, την εξωστρέφεια και τη συνεργασία.
Η Λίνα Μενδώνη ανέφερε ότι η επιλογή των Πρεσπών ως αφετηρίας της περιοδείας στον Νομό Φλώρινας εντάσσεται στη στρατηγική του Υπουργείου Πολιτισμού για την ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών μέσω του πολιτισμού. Αναφέρθηκε στο φυσικό περιβάλλον και στη μακραίωνη ιστορική και πολιτιστική πορεία των Πρεσπών, επισημαίνοντας τη σημασία της βυζαντινής και μεταβυζαντινής κληρονομιάς τους.
Ναοί, μοναστηριακά συγκροτήματα, αρχαιολογικά κατάλοιπα, τοιχογραφίες, βραχογραφίες και ασκηταριά συγκροτούν το ιδιαίτερο πολιτιστικό τοπίο της περιοχής, το οποίο χαρακτηρίζεται από πνευματική και καλλιτεχνική παράδοση αλλά και έντονη διασυνοριακή διάσταση.
Παρεμβάσεις στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου
Η νησίδα του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα διαθέτει σημαντική αρχαιολογική και βυζαντινή κληρονομιά, σε συνδυασμό με το ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον της. Στη δυτική και νοτιοδυτική ακτή έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα ελληνιστικού και ρωμαϊκού οικισμού, ο οποίος ταυτίζεται με την αρχαία Λύκα.
Σε διαφορετικά σημεία του νησιού έχουν βρεθεί αρχιτεκτονικά μέλη, γλυπτά, επιγραφές και άλλα ευρήματα, αρκετά από τα οποία χρησιμοποιήθηκαν εκ νέου στα βυζαντινά μνημεία. Κατά τη μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή περίοδο, η σημερινή νησίδα αποτελούσε περιτειχισμένη χερσόνησο, με ακρόπολη στη θέση «Κάλε».
Η Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου
Ανάμεσα στα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία των Πρεσπών βρίσκεται η Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, η οποία οικοδομήθηκε στα τέλη του 10ου αιώνα και χρησιμοποιήθηκε ως επισκοπικός ναός μέχρι τις αρχές του 15ου αιώνα.
Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα, όπου διατηρούνται το σύνθρονο με τις 18 ζωγραφισμένες αψίδες των αρχών του 11ου αιώνα και τμήματα τοιχογραφιών του 12ου αιώνα. Στο μνημείο υπάρχουν επίσης λίθινες πλάκες προερχόμενες από ελληνιστικούς τάφους της αρχαίας Λύκας. Ο χώρος γύρω από τον ναό χρησιμοποιήθηκε ως κοιμητήριο από τον 12ο έως τις αρχές του 15ου αιώνα.
950.000 ευρώ για τη Μονή Παναγίας Πορφύρας
Η Μονή της Παναγίας Πορφύρας ιδρύθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, όταν ο αναχωρητισμός παρουσίαζε ιδιαίτερη άνθηση στην ευρύτερη περιοχή. Το καθολικό της, σύμφωνα με επιγραφή, χρονολογείται στο 1524.
Ο τοιχογραφικός διάκοσμος έχει χαρακτηριστεί ως ένα από τα πρωιμότερα δείγματα λόγιας μεταβυζαντινής ζωγραφικής, με επιδράσεις από τις σχολές της Καστοριάς και της Αχρίδας. Ανάμεσα στις παραστάσεις ξεχωρίζει η Παναγία Γλυκοφιλούσα, ενώ υπάρχει και νεότερη φάση εικονογράφησης του 1741, η οποία ακολουθεί τα πρότυπα της Μακεδονικής Σχολής. Η Μονή λειτουργούσε ως ανδρώο μοναστήρι έως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για το μνημειακό σύνολο έχουν εγκριθεί μελέτες αποκατάστασης και ανάδειξης των αρχιτεκτονικών καταλοίπων, όπως και συντήρησης του τοιχογραφικού διακόσμου, συνολικού προϋπολογισμού 950.000 ευρώ. Φορέας υλοποίησης είναι η Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας, ενώ η χρηματοδότηση προέρχεται από την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας και το Υπουργείο Πολιτισμού μέσω Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης.
Έργο 450.000 ευρώ στον Ναό των Αγίων Αποστόλων
Στη δυτική πλευρά της νησίδας βρίσκεται ο Ναός των Αγίων Αποστόλων, με οικοδομικές φάσεις που εκτείνονται από τους ρωμαϊκούς έως τους μεσοβυζαντινούς χρόνους. Η πρώτη φάση του τοποθετείται πιθανότατα γύρω στο 1000, ενώ τον 13ο αιώνα μετασκευάστηκε σε τρίκλιτη βασιλική, με επαναχρησιμοποίηση στοιχείων παλαιότερου οικοδομήματος.
Έχουν εγκριθεί η αρχιτεκτονική και η στατική μελέτη για την αποκατάσταση και ανάδειξη του ναού, καθώς και η διερεύνηση των πρωιμότερων φάσεών του. Ο προϋπολογισμός του έργου ανέρχεται σε 450.000 ευρώ και περιλαμβάνεται στον σχεδιασμό της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επέμβασης για την αξιοποίηση των λιμνών και των ποταμών της Δυτικής Μακεδονίας. Η σχετική πρόσκληση χρηματοδότησης από τη Διαχειριστική Αρχή της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας αναμένεται εντός του Σεπτεμβρίου 2026.
Εργασίες στον Ναό Αγίου Γεωργίου
Εργασίες προβλέπονται και για τον μονόχωρο Ναό του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος χρονολογείται στον 15ο αιώνα, στην περίοδο μετά την εγκατάλειψη της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου. Ο προγραμματισμός αφορά επισκευές και καθαρισμό με σκοπό την προστασία και ανάδειξη του μνημείου.
Νέα χρήση για το παλαιό Δημοτικό Σχολείο Αγίου Αχιλλείου
Σχέδιο αποκατάστασης και επανάχρησης υπάρχει και για το παλαιό Δημοτικό Σχολείο Αγίου Αχιλλείου. Ο Δήμος Πρεσπών διαθέτει ώριμη μελέτη προϋπολογισμού 400.000 ευρώ, με στόχο το κτήριο να μετατραπεί σε κέντρο ενημέρωσης για τη νησίδα και τα μνημεία της.
Η πρόταση αναμένεται να ενταχθεί στο πρόγραμμα LEADER και να υλοποιηθεί μέσω Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης με το Υπουργείο Πολιτισμού.
Για τη νησίδα εξετάζεται επίσης η εκπόνηση ολοκληρωμένου διαχειριστικού σχεδίου, το οποίο θα καλύπτει ζητήματα χωροταξικού σχεδιασμού, οικονομικών δραστηριοτήτων, περιβαλλοντικής διαχείρισης, προσβασιμότητας και διαδρομών σύνδεσης, με χρηματοδότηση από πόρους του Υπουργείου Πολιτισμού.
Βελτίωση μονοπατιών και διαδρομών με 120.000 ευρώ
Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονται και οι διαδρομές σύνδεσης της περιοχής. Ο Δήμος Πρεσπών έχει ολοκληρώσει ώριμη μελέτη, ύψους 120.000 ευρώ, για τη βελτίωση και ανάδειξη των μονοπατιών, με χρηματοδότηση από την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας.
Η έναρξη υλοποίησης του έργου, με φορέα τον Δήμο Πρεσπών, αναμένεται εντός του Σεπτεμβρίου 2026. Στόχος είναι η καλύτερη προσβασιμότητα και η σύνδεση των σημείων πολιτιστικού και φυσικού ενδιαφέροντος.
Τα ασκηταριά και οι βραχογραφίες στην περιοχή των Ψαράδων
Κατά την περιοδεία της, η Λίνα Μενδώνη επισκέφθηκε την παραλίμνια περιοχή των Ψαράδων, όπου διατηρείται σημαντικό σύνολο ασκηταριών και βραχογραφιών που συνδέονται με τη μακρά παρουσία του μοναχισμού στις Πρέσπες.
Στα σημαντικότερα μνημεία συγκαταλέγονται οι βραχογραφίες της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας του 15ου αιώνα, της Παναγίας των Πάντων Χαρά με επιγραφή του 1372 και του Αγίου Νικολάου του 1827. Στην ίδια περιοχή βρίσκονται τα ασκηταριά της Μικρής Αναλήψεως και της Παναγίας Ελεούσας, που είναι κηρυγμένα μνημεία, καθώς και του Αγίου Αθανασίου και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος.
Στα ασκηταριά σώζονται ναΐσκοι, κελιά και σημαντικά κατάλοιπα τοιχογραφιών από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα. Αντίστοιχα μνημεία και ασκηταριά συναντώνται και στην ευρύτερη περιοχή των Πρεσπών, διαμορφώνοντας ένα διασυνοριακό πολιτιστικό τοπίο.
Η Αρχαιολογική Συλλογή Αγίου Γερμανού
Στον Άγιο Γερμανό λειτουργεί η Αρχαιολογική Συλλογή, η οποία ιδρύθηκε το 1995 και στεγάζεται σε διώροφο κτήριο του 1913. Το κτήριο αποκαταστάθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού και εκσυγχρονίστηκε το 2008.
Μέσω του Interreg IPA CBC «Ελλάδα–Δημοκρατία Βόρειας Μακεδονίας 2014–2020» υλοποιήθηκε έργο προϋπολογισμού 90.577 ευρώ για τον εμπλουτισμό και την αποκατάσταση της Συλλογής, καθώς και για τη δημιουργία υποδομών προσβασιμότητας για ΑμεΑ. Στο συγκρότημα λειτουργεί ακόμη εργαστήριο συντήρησης και τεκμηρίωσης αρχαιοτήτων.
Έως τον Οκτώβριο αναμένεται η ολοκλήρωση και έγκριση της μουσειολογικής πρότασης, ενώ μέχρι το τέλος του έτους προβλέπεται να ολοκληρωθεί και η μουσειογραφική μελέτη. Στόχος είναι η έκθεση της συλλογής στο τέλος του Μαρτίου 2027.
Ποιοι συνόδευσαν την υπουργό Πολιτισμού
Στην περιοδεία της Λίνας Μενδώνη στις Πρέσπες συμμετείχαν ο βουλευτής Δυτικής Μακεδονίας Σταύρος Παπασωτηρίου, ο Περιφερειάρχης Δυτικής Μακεδονίας Γιώργος Αμανατίδης, ο Δήμαρχος Πρεσπών Γιώργος Στεργίου, η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, η Έφορος Αρχαιοτήτων Φλώρινας Χριστίνα Ζιώτα και κλιμάκιο υπηρεσιακών παραγόντων.
