Η κλιματική κρίση αλλάζει σταδιακά τον χάρτη των λοιμωδών νοσημάτων, δημιουργώντας νέες συνθήκες για την εξάπλωση ιών και άλλων παθογόνων.
Στην Ελλάδα, ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει πλέον αποκτήσει χαρακτηριστικά σταθερού καλοκαιρινού προβλήματος, ενώ δεν αποκλείεται στο μέλλον να καταγραφεί ξανά εγχώρια μετάδοση του δάγκειου πυρετού.
Την ίδια στιγμή, η επιστημονική κοινότητα παρακολουθεί τους ιούς που θα μπορούσαν να προκαλέσουν μια νέα πανδημία. Ο αναπληρωτής καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ, Γκίκας Μαγιορκίνης, αναφέρεται στους κινδύνους αυτούς με αφορμή πρόσφατη ομιλία του για το πώς η κλιματική κρίση επηρεάζει τις επιδημίες και τις ενδημίες.
Ποιος ιός θα μπορούσε να προκαλέσει την επόμενη πανδημία
Ο Γκίκας Μαγιορκίνης επισημαίνει ότι δεν μπορεί να προβλεφθεί με βεβαιότητα ποιο παθογόνο θα προκαλέσει την επόμενη πανδημία, ωστόσο στη λίστα υψηλού κινδύνου τοποθετεί τη γρίπη.
Όπως αναφέρει, ένα πιθανό σενάριο αφορά ιό γρίπης των πτηνών ή ένα ανασυνδυασμένο στέλεχος που θα προέκυπτε από συνδυασμό ιού γρίπης πτηνών και χοίρων.
«Δεν θα μπορούσα να πω με σιγουριά ποια θα είναι η επόμενη πανδημία, αλλά στη λίστα υψηλού κινδύνου είναι μία γρίπη, πιθανότατα από τα πτηνά, ή ένα ανασυνδυασμένο στέλεχος μεταξύ ιού γρίπης πτηνών και ιού γρίπης χοίρων. Αυτό το έχουμε ξαναδεί στο παρελθόν και συμβαίνει κάθε κάμποσα χρόνια», εξηγεί.
Ο ίδιος υπενθυμίζει ότι η τελευταία πανδημία γρίπης καταγράφηκε το 2009 και εκτιμά ότι είναι πιθανό να υπάρξει νέα μέσα στην επόμενη δεκαετία.
Για τους κορονοϊούς αναφέρει ότι μια νέα πανδημία δεν μπορεί να αποκλειστεί, ωστόσο θεωρεί ότι χρονικά ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι πιθανότερο να βρίσκεται πιο μακριά. Όπως εκτιμά, μέσα στα επόμενα 50 χρόνια θα μπορούσε να εμφανιστεί ακόμη μία επιδημία αντίστοιχη με την COVID.
Πώς η κλιματική κρίση αλλάζει τις λοιμώξεις
Η άνοδος της θερμοκρασίας δεν επηρεάζει μόνο το κλίμα αλλά και τις συνθήκες μέσα στις οποίες κυκλοφορούν παθογόνα, έντομα και ζώα που μπορούν να συμμετέχουν στη μετάδοση λοιμώξεων.
Σύμφωνα με τον κ. Μαγιορκίνη, ιδιαίτερη σημασία έχουν τα νοσήματα που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών, αλλά και εκείνα που σχετίζονται με το περιβάλλον και την αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπων και ζώων.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει τη χολέρα. Από τη δεκαετία του 1960 βρίσκεται σε εξέλιξη η μακροβιότερη πανδημία χολέρας που έχει καταγραφεί παγκοσμίως.
Σε χώρες με ασφαλή δίκτυα ύδρευσης και ισχυρές υγειονομικές υποδομές ο κίνδυνος είναι διαφορετικός, όμως σε περιοχές όπου η πρόσβαση σε καθαρό νερό είναι περιορισμένη η μετάδοση εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα.
Κατά τον καθηγητή, η αύξηση της θερμοκρασίας έχει συμβάλει στην επέκταση των περιοχών όπου το μικρόβιο μπορεί να επιβιώσει.
Ο ιός του Δυτικού Νείλου θεωρείται πλέον ουσιαστικά ενδημικός
Για την Ελλάδα, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνουν αυτή τη στιγμή τα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια.
Ο Γκίκας Μαγιορκίνης σημειώνει ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει πλέον μετατραπεί σε σταθερό πρόβλημα δημόσιας υγείας, καθώς εμφανίζεται επαναλαμβανόμενα κάθε καλοκαίρι.
«Θεωρείται πλέον ουσιαστικά ενδημικός στην Ελλάδα, καθώς εμφανίζεται κάθε χρόνο κατά τους θερινούς μήνες. Η περίοδος κυκλοφορίας του εκτείνεται περίπου από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε ορισμένα νησιά ο ιός μπορεί να διαχειμάζει», αναφέρει.
Ο ρόλος των πτηνών και τα κορακοειδή
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πιθανή επίδραση ακραίων καιρικών φαινομένων στις μετακινήσεις των πτηνών που συμμετέχουν στον κύκλο μετάδοσης του ιού.
Ο κ. Μαγιορκίνης θεωρεί πιθανό ο κυκλώνας Daniel του 2023 να επηρέασε μεταναστευτικές διαδρομές πτηνών και να συνέβαλε στη μετατόπιση πληθυσμών προς τη Θεσσαλία και άλλες περιοχές της χώρας.
Αναφέρεται ειδικότερα σε κορακοειδή, όπως κοράκια, κίσσες και καρακάξες, τα οποία μπορούν να λειτουργούν ως σημαντικοί ενισχυτές της επιδημίας του ιού του Δυτικού Νείλου. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει, τέτοια πτηνά έχουν εμφανιστεί ακόμη και σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας.
Πρόβλεψη έως και 20 ημέρες νωρίτερα
Η πρόβλεψη των περιοχών όπου είναι πιθανό να αυξηθεί η μετάδοση του ιού παραμένει δύσκολη χωρίς συστηματική επιδημιολογική επιτήρηση.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή, η εντομολογική επιτήρηση μπορεί να προσφέρει κρίσιμο χρόνο προετοιμασίας.
Μέσω της παρακολούθησης των πληθυσμών των κουνουπιών είναι δυνατόν να εντοπιστεί αυξημένος κίνδυνος μετάδοσης περίπου 15 έως 20 ημέρες πριν εκδηλωθεί εντονότερη κυκλοφορία του ιού σε μια περιοχή.
Μπορεί να επιστρέψει ο δάγκειος πυρετός στην Ελλάδα
Ο δάγκειος πυρετός δεν θεωρείται σήμερα ενδημικό νόσημα στην Ελλάδα. Η τελευταία μεγάλη παρουσία του στη χώρα καταγράφηκε τη δεκαετία του 1920, όταν μεταξύ όσων νόσησαν ήταν και ο Ελευθέριος Βενιζέλος.
Η απουσία εγχώριας μετάδοσης τις τελευταίες δεκαετίες, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος έχει εξαφανιστεί.
Ο φορέας που μπορεί να μεταδώσει τον δάγκειο υπάρχει πλέον στην Ελλάδα, ενώ σε χώρες όπως η Ιταλία και η Γαλλία έχουν καταγραφεί περιστατικά εγχώριας μετάδοσης τόσο δάγκειου πυρετού όσο και chikungunya.
Για τον λόγο αυτό, ο κ. Μαγιορκίνης θεωρεί πιθανό να εμφανιστεί στο μέλλον εγχώρια μετάδοση και στην Ελλάδα.
Η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την παρουσία των κατάλληλων ειδών κουνουπιών, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε νοσήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν κυρίως «τροπικά» να μετακινούνται σταδιακά προς βορειότερες περιοχές.
Συνδέεται η COVID-19 με την κλιματική κρίση;
Πιο σύνθετη είναι η συζήτηση γύρω από το εάν η κλιματική κρίση συνέβαλε στην εμφάνιση της πανδημίας COVID-19.
Ο Γκίκας Μαγιορκίνης επισημαίνει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί κάποια συμβολή των περιβαλλοντικών αλλαγών, καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας και η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορούν να αυξήσουν τις επαφές μεταξύ ανθρώπων και άγριων ζώων.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στις νυχτερίδες, οι οποίες αποτελούν φυσικούς ξενιστές πολλών παθογόνων, μεταξύ των οποίων και κορονοϊοί.
«Η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορεί να φέρει ανθρώπους και ζώα σε μεγαλύτερη εγγύτητα, αυξάνοντας θεωρητικά τις ευκαιρίες μετάδοσης ενός παθογόνου από το ζώο στον άνθρωπο», εξηγεί.
Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι αυτό δεν σημαίνει πως έχει αποδειχθεί ότι η κλιματική κρίση προκάλεσε την πανδημία COVID-19.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί από μόνη της νέους ιούς, αλλά μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες άνθρωποι, ζώα, έντομα και παθογόνα έρχονται σε επαφή. Αυτές οι αλλαγές μπορούν να επηρεάσουν τόσο τις περιοχές όσο και τις χρονικές περιόδους στις οποίες θα εμφανιστούν μελλοντικές επιδημίες.
